Na świecie chyba nie ma lepszego przykładu pionowej struktury organizacji społeczeństwa niż hierarchia wojskowa i policyjna. W tych formacjach każdy ma bowiem swoje stałe miejsce i związane z nim zadania wynikające z jego stopnia. Wiesz jednak, co oznaczają poszczególne stopnie? W artykule zapoznamy cię z ich podstawowym podziałem, przybliżymy ich nazwy w porównaniu z innymi krajami i przyjrzymy się też krótkiemu opisowi zadań, które są z nimi związane.
Stopień wojskowy
Stopień wojskowy służy do określenia pozycji i uprawnień poszczególnych członków sił zbrojnych w ramach hierarchicznej wewnętrznej struktury armii.
Wykorzystuje się go przede wszystkim do określenia relacji podległości i nadrzędności, w której osoba z wyższym nadanym stopniem jest przełożonym osoby z niższym stopniem, przy czym obowiązuje zasada, że w szczególnych przypadkach ta hierarchia może zostać czasowo zawieszona. Przede wszystkim wtedy, gdy nadrzędność wynika ze szczególnych uprawnień – na przykład dowódca naczelny w danym rejonie jest z tytułu powierzonego zadania przełożonym wszystkich przydzielonych jednostek bez względu na stopień.
Kolejną szczególną cechą hierarchii jest przypadek, w którym dwie osoby mają ten sam stopień – wtedy nadrzędna w hierarchii jest ta, która ma dłuższy staż służby. Uzyskanie wyższego stopnia nazywa się awansem, jego odebranie to degradacja. Jednorazowo można awansować o jeden stopień. W przypadku dokonania bohaterskiego czynu albo przeprowadzenia udanej akcji wojskowej także o kilka stopni. Na stopień można awansować również in memoriam.
Żołnierze noszą oznaczenie stopnia (tzw. insygnia) w przepisowych wymiarach w z góry określonym, dobrze widocznym miejscu munduru służbowego – na naramiennikach, a także jako naszywki na rękawach lub piersi. W zmniejszonej formie również na nakryciach głowy lub mniejszych elementach umundurowania służbowego.
Stopnie i sposób ich nadawania regulują odpowiednie przepisy służbowe ministra obrony, a także ustawa z uwzględnieniem lokalnej specyfiki danego kraju. Na Słowacji są one powiązane również z wiekiem lub liczbą przesłużonych lat – awans w górę hierarchii jest możliwy dopiero po przesłużeniu odpowiedniej liczby lat i osiągnięciu minimalnego wieku wymaganego dla danego stopnia.
Stopnie w Siłach Zbrojnych Republiki Słowackiej
W Siłach Zbrojnych Republiki Słowackiej (OS SR) obecnie (od 1.1.2016) rozróżniamy 3 kategorie stopni (korpusy stopni) obejmujące szeregowych, podoficerów i oficerów.
Tabela stopni szeregowych:
Na wojskowym mundurze wyjściowym stopnie wojskowe szeregowych (szeregowy, starszy szeregowy, kapral) oznacza się ciemnionym guzikiem wpinanym, ciemnionym znakiem rozpoznawczym rodzaju wojsk i odpowiednią liczbą srebrzystych guzików stopnia.
Stopień szeregowego 1. stopnia mają osoby przechodzące podstawowe szkolenie wojskowe, w ramach którego zdobywają odpowiednią specjalność, wszystkie umiejętności i wojskowe nawyki.
Po pomyślnym ukończeniu szkolenia otrzymuje się stopień szeregowego 2. stopnia. Do jego kompetencji należy przede wszystkim odpowiedzialność za własną gotowość, przydzielony sprzęt i rzetelne wykonywanie powierzonych zadań. Powinien być zdolny do prowadzenia walki z bronią w ręku, kierowania lekkimi pojazdami wojskowymi lub obsługi maszyn.
Starszy szeregowy może już dowodzić zespołem utworzonym doraźnie do wykonania zadania bojowego. Odpowiada także za nadzór i służbę wartowniczą podległych mu żołnierzy.
Najwyższy stopień wśród szeregowych ma kapral. Do jego kompetencji należy przede wszystkim bezpośrednia odpowiedzialność za morale i gotowość bojową szeregowych. Kieruje procesem szkolenia, dowodzi obsługą, załogą lub stacją.
Tabela stopni podoficerskich:
Do głównych zadań korpusu podoficerów należy przede wszystkim dowodzenie przydzielonymi szeregowymi, odpowiedzialność za wyposażenie techniczne i sprawność sprzętu wojskowego oraz nadzór nad przygotowaniem i szkoleniem żołnierzy w przydzielonej grupie. Do zadań najwyższego stopnia podoficerskiego, starszego chorążego sztabowego, należy także dowodzenie ośrodkiem szkoleniowym.
Tabela stopni oficerskich:
Najliczniejszą grupę stopni tworzy korpus oficerów, który obejmuje łącznie aż 10 stopni. Najniższym stopniem w tej kategorii jest stopień porucznika. Odpowiada on za specjalistyczne zadania fachowe, które obejmują także częstą współpracę z komórkami w dowództwie lub sztabie. Szczebel wyżej znajduje się nadporucznik, który wykonuje samodzielne zadania fachowe według indywidualnie ustalonej procedury.
Kolejny jest kapitan, którego zadania polegają głównie na zapewnianiu specjalistycznych działań powiązanych z różnymi pionami na szczeblu batalionu lub brygady. Ponadto dowodzi kompanią.
Na wojskowym mundurze służbowym, wizytowym i także na mundurze galowym stopnie wojskowe oficerów (porucznik, nadporucznik, kapitan) oznacza się złocistym guzikiem wpinanym, złocistym znakiem rozpoznawczym rodzaju wojsk i odpowiednią liczbą złocistych gwiazdek dla stopni oficerskich.
Oznaczenie stopnia KAPITAN:
W hierarchii stopni następuje potem major, który dowodzi batalionem lub eskadrą. Jest fachowym ogniwem organizacyjnym w dowództwie lub sztabie na szczeblu brygady i dowództwa operacyjnego.
Podpułkownik odpowiada za bardziej złożone działania specjalistyczne i dowodzenie sztabem na szczeblu brygady, a także dowodzi batalionem lub eskadrą.
Szczebel wyżej stoi pułkownik, którego zakres obowiązków obejmuje dowodzenie sztabem dowództwa operacyjnego, jednostką wojskową, urzędem lub instytucją o zasięgu obejmującym całą armię.
W wyższych partiach hierarchii stopni znajdują się generał brygady i generał dywizji, których stopień uprawnia do dowodzenia brygadą wojsk lądowych, międzynarodowym dowództwem operacyjnym albo do kierowania urzędem w strukturach zagranicznych. Wiąże się z nimi także odpowiedzialność za powstanie powszechnego zagrożenia oraz za nieodwracalne i moralne szkody, które mogą powstać w wyniku działalności kierowanych przez nich formacji wojskowych.
Generał broni to przedostatni stopień oficerski, a w jego kompetencjach są narodowe i ponadnarodowe kwestie bezpieczeństwa Republiki Słowackiej. Na szczycie hierarchii stoi generał, który dowodzi całymi siłami zbrojnymi.
Ponieważ chodzi o najwyższe stopnie, oznaczenia stopni generalskich na wojskowym mundurze służbowym, wizytowym i także na mundurze galowym są już nieco bardziej złożone i zawierają więcej elementów. Stopnie wojskowe generała dywizji, generała broni i generała oznacza się złocistym guzikiem wpinanym, złocistym znakiem rozpoznawczym rodzaju wojsk, gałązką dla stopni generalskich z godłem państwowym Republiki Słowackiej, złocistym sutaszem i odpowiednią liczbą złocistych gwiazdek dla stopni generalskich.
Oznaczenie stopnia GENERAŁ:
Żołnierza zawodowego na stopień generała mianuje prezydent Republiki Słowackiej. Odbywa się to zawsze na podstawie przedłożonego wniosku o mianowanie, który na wniosek ministra obrony przedkłada rząd.
Polityk kapitanem
Nadawanie stopni, a zwłaszcza awansowanie na wyższe stopnie, reguluje na Słowacji ustawa o siłach zbrojnych nr 321/2002. Do niedawna ustawa obejmowała także awansowanie żołnierzy rezerwy. Po kilku skandalach z nadawaniem stopni funkcjonariuszom publicznym i politykom została jednak pod koniec 2021 roku znowelizowana, a zgodnie z nowelizacją awans w rezerwie będzie możliwy tylko wtedy, gdy awansowany zostanie przeniesiony do aktywnej rezerwy. Z powyższego wynika także, że żołnierzom w stanie spoczynku i weteranom wojennym prezydent może nadać wyższy stopień tylko wtedy, gdy osoby te nie pełnią funkcji publicznych.
Stopnie w Sojuszu Północnoatlantyckim (NATO)
W NATO istnieją tylko 2 grupy stopni żołnierzy:
-
Stopnie oficerskie (Officer Ranks) z oznaczeniem OF1 – OF 10
-
Pozostałe stopnie (Other Ranks) z oznaczeniem OR1 – OR9
W ramach tych grup oznaczenia dzielą się także według rodzaju sił zbrojnych (marynarka wojenna, lotnictwo, wojska lądowe). A ponieważ NATO jest sojuszem wielu państw, w armiach państw członkowskich pojawiły się w oznaczeniach niewielkie różnice. W celu ujednolicenia oznaczeń doszło więc do ich standaryzacji normą o oznaczeniu STANAG 2116. Na Słowacji oznaczenia OS SR w odniesieniu do oznaczeń żołnierzy NATO reguluje oprócz wspomnianej normy także ustawa nr 346/2005 i rozporządzenie ministra obrony Republiki Słowackiej nr 20/2006.
Tabela odpowiedników oznaczeń NATO i OS SR (szeregowi i podoficerowie):
Tabela odpowiedników oznaczeń NATO i OS SR (oficerowie i generałowie):
Stopnie policyjne
Sytuacja ze stopniami w policji jest pod względem hierarchii i wewnętrznej struktury podobna do sytuacji w wojsku i nie ma się czemu dziwić – stopnie policyjne wywodzą się bowiem właśnie z wojskowych. Już od pierwszej połowy XIX wieku, kiedy zaczęły powstawać pierwsze zorganizowane na sposób wojskowy formacje bezpieczeństwa, aż do dziś funkcjonariusze policji na terenach dzisiejszej Słowacji nosili mundury. W późniejszym okresie także ze stopniami.
W porównaniu ze stopniami w wojsku istnieje tu jednak jedna istotna różnica – stopnie policyjne nie zaczynają się na poziomie szeregowych. Pierwszym stopniem jest podoficerski stopień sierżanta. Różnica polega także na tym, że policjanci mają w odróżnieniu od wojska tylko jeden stopień generalski.
Obecną postać stopni policyjnych szczegółowo reguluje słowacka ustawa nr 73/1998 o służbie państwowej funkcjonariuszy Korpusu Policji, Słowackiej Służby Informacyjnej, Korpusu Straży Więziennej i Sądowej Republiki Słowackiej oraz Policji Kolejowej, konkretnie §20.
Policjantom nadaje się stopnie według liczby wysłużonych lat, i to według następującego klucza:
W stopniu chorążego:
W stopniu oficerskim:
W stopniu generalskim:
Dla stopni starszego chorążego, pułkownika i generała nie określa się wymaganego okresu wysługi lat w stopniu.
Przegląd poszczególnych stopni wraz ze skrótami:
Policjant, który w przeszłości pozostawał w stosunku służbowym w siłach zbrojnych, może zostać przy przyjęciu do służby mianowany na wcześniej osiągnięty stopień, jeśli taki stopień istnieje także w policji, ewentualnie na stopień tego samego poziomu. Jeśli do policji wstępuje osoba z pełnym wykształceniem średnim, zostaje mianowana i zaczyna od stopnia sierżanta. Jeśli wstępuje osoba z wykształceniem wyższym pierwszego stopnia, otrzymuje stopień podporucznika. W przypadku wykształcenia wyższego drugiego stopnia policjant zaczyna od stopnia porucznika.
Stopnie powiązane z wykształceniem
Ważnym kryterium kwalifikacyjnym do awansu (mianowania na wyższy stopień) jest w przypadku stopni policyjnych także osiągnięte wykształcenie. Dla stopni chorążych wymagane jest połączenie pełnego wykształcenia średniego z podstawowym wykształceniem policyjnym. Dla stopni oficerskich konieczne jest z kolei ukończenie pełnego wykształcenia średniego w połączeniu ze specjalistycznym wykształceniem policyjnym.
Stopnie oficerskie kapitana i majora wymagają wykształcenia wyższego pierwszego stopnia, a do osiągnięcia stopni oficerskich podpułkownika i pułkownika potrzebne jest wykształcenie wyższe drugiego stopnia. We wszystkich 4 przypadkach wymagane jest także specjalistyczne wykształcenie policyjne.
